Home >Johannespassion
 

De Johannes Passion van Johann Sebastian Bach Portret van J.S. Bach gemaakt door Leipziger Ratsmaler Elias Gottlob Haussmann in 1746

Algemeen
De Passionen van Johann Sebastian Bach
De Johannes Passion
      eerste versie
      tweede versie
      derde versie
      vierde versie
      vijfde versie
Meer informatie

Algemeen
Een passie is een muziekstuk dat gaat over het lijden van Christus. Al in de middeleeuwen werden passies gezongen. Op Palmzondag de passie volgens Matthäus, dinsdags daarna volgens Marcus, woensdags volgens Lucas en op Goede Vrijdag volgens Johannes. Het verhaal werd op gregoriaanse wijze gezongen. Het grootste deel van een zin werd op één toon gezongen, met aan het eind ervan een eenvoudige melodische formule.
In de tiende eeuw schijnt men door kostumering en actie verschillende episoden uit het lijdensverhaal tot kleine dramatische scènes te maken. In de late middeleeuwen wordt de eenstemmige gregoriaanse zang verrijkt door meerstemmigheid. Een van de oudste "motetpassies" is van de Nederlander Jacob Obrecht.
De passie ontwikkelt zich verder en vindt zijn hoogtepunt ten tijde van J.S. Bach.
De gebruikte teksten komen rechtstreeks uit de bijbel (de evangeliën) of van een dichter die de gebeurtenissen "becommentarieert".
Als muzieksoort komen voor:

  • koorzang, onder te verdelen in
  • solozang, te onderscheiden in
    • aria's
      Deze hebben vaak een beschouwende tekst. In de Johannes Passion komen ze (uiteraard) voor. Alle solo stemmen hebben één of meerdere aria's. Zo ook de sopraan in nr. 13, Aria: "Ich folge dir gleichfalls mit freudigen Schritten".
    • recitatieven
      Dit zijn delen, waarin het verhaal verteld wordt. De hoofdrollen worden hierin gespeeld door de verteller (Evangelist) en Christus. Deze twee figuren treden bijvoorbeeld op in nr. 2, Rezitativ: "Jesus ging mit seinen Jüngern". Soms treden nog andere figuren op: knechten, een vrouw, Judas, etc..


De Passionen van Johann Sebastian Bach
Vraag iemand naar een passie van Johann Sebastian Bach en hij zal de Matthäus Passion noemen.
Volgens de necrologie van Forkel zou Bach echter vijf passies hebben gecomponeerd: de Matthäus Passion, de Johannes Passion, de Lukas Passion, de Markus Passion en nog een onbekende passie.

De echtheid van de Lukas Passion wordt ernstig in twijfel getrokken. Men is het er vrijwel over eens, dat de muziek die ons overgeleverd is, niet door Bach gecomponeerd is. Johann Sebastian Bach heeft deze muziek waarschijnlijk overgeschreven uit een ons onbekend werk. Halverwege heeft zijn zoon Carl Philipp Emanuel Bach dit werkje overgenomen. Zie hiervoor de twee afbeeldingen hieronder.
De Lukaspassion; eerste bladzijde in het handschrift van Johann Sebastian Bach
De Lukaspassion; eerste bladzijde in het handschrift van Johann Sebastian Bach.

Pagina 53 van de partituur van de Lukas Passion. Aan de sleutels en vele andere details is te zien dat dit niet het handschrift is van Bach; maar van Carl Philipp Emanuel Bach.
Pagina 53 van de partituur van de Lukas Passion. Aan de sleutels en vele andere details is te zien dat dit niet het handschrift is van Bach; maar van Carl Philipp Emanuel Bach.

Van de Markus Passion is geen muziek meer overgeleverd. Alleen het tekstboek is ons bekend. Later hebben diverse musici geprobeerd deze tekst toch tot klinken te brengen via een reconstructie. Hiervoor gebruikte men bijvoorbeeld andere stukken van Bach, waarop de tekst (ook) paste. De ontbrekende muziek werd "geleend" van andere componisten of door henzelf gecomponeerd (bijvoorbeeld Ton Koopman).
Van de vijfde passie ontbreekt ieder spoor.
Blijven ons eigenlijk over: twee passies van Bach, de Matthäus en de Johannes.


De Johannes Passion
Bach begon in 1723 zijn werk als cantor in Leipzig. Daardoor was hij onder andere verantwoordelijk voor de kerkmuziek in de beide hoofdkerken van de stad. Elke zondag moest een muziekwerk in de hoofdkerken uitgevoerd worden. Dat was orgelmuziek en een cantate. Die schreef Bach zelf of gebruikte materiaal van andere componisten. Van de muziek op kerkelijke hoogtijdagen werd meer verwacht. Dus in het jaar na zijn aantreden stond Bach ook voor de opgave een groot werk te componeren. Ook hij schreef een passie. Daarmee volgde hij een traditie die al in Leipzig bestond. In 1717 werd er al een passie uitgevoerd in Leipzig. En in 1721 werd door Telemann een passie in de Thomaskirche (de hoofdkerk van Leipzig) uitgevoerd.
Als men de Johannes Passion beluistert, moet men eigenlijk in het achterhoofd houden dat het gebruiksmuziek is: het werd gebruikt in een kerkdienst. Tussen de twee delen van de Johannes Passion (die toch samen bijna twee uren duren) werd er door de dominee in Leipzig een preek gehouden. Deze preek duurde meestal ongeveer een uur!

Het openingskoor van de Johannes Passion in het handschrift van Johann Sebastian Bach Het openingskoor van de Johannes Passion in gedrukte vorm

De Johannes Passion is ons in vijf versies overgeleverd. Bach beschouwde de Johannes Passion dus geenszins als een tweede rangs stuk, dat na één uitvoering in een la verdween. Hij bleef er zijn hele leven aan schaven.

Deze passie is voor het eerst uitgevoerd in de vesperdienst op Goede Vrijdag 1724 in de Nikolaikirche in Leipzig. Deze uitvoering was de voortzetting van een gebruik, dat door de voorgangers van Bach begonnen werd. Het was Bachs eerste grote kerkmuziek sinds hij in 1723 als Thomascantor in Leipzig begonnen was.

In 1725 volgde een compleet veranderde versie. Er werden onder andere twee grote koraalbewerkingen in verwerkt. Eén daarvan was "O Mensch, bewein' dein' Sünden groß", die hij later gebruikte in de Matthäus Passion.

Een derde versie volgde enkele jaren na de voltooiing van de Matthäus Passion. In deze versie verwijderde Bach een aantal stukken, waarvan de tekst eigenlijk uit het evangelie van Matthäus kwam.

De vierde versie kwam in 1739 tot stand, waarin Bach de stuctuur van de 1724 versie herstelde. Verder werden diverse wijzigingen aangebracht. Deze versie is echter nooit voltooid: Bach stopte na het tiende nummer. Interessant is een verhaal uit de biografie van Christoph Wolff hierover:
... Mogelijk brak Bach zijn werk af vanwege een onplezierige affaire in de lente van 1739, want de stadsklerk noteerde op 17 maart van dat jaar, precies tien dagen voor Goede Vrijdag:
"In opdracht van de nobele en uiterst wijze raad ben ik naar de heer Bach alhier gegaan en heb hem uitgelegd dat de muziek die hij van plan is uit te voeren op de komende Goede Vrijdag niet uitgevoerd mag worden totdat daarvoor toestemming is ontvangen. Daarop antwoordde hij: het was altijd zo gegaan; het kon hem niets schelen, omdat hij er toch niets voor kreeg en het was hem alleen maar tot last; hij zou de superintendent laten weten dat het hem verboden was; en als er bezwaar werd gemaakt vanwege de tekst, dan diende in aanmerking genomen te worden dat die al een aantal malen was uitgevoerd."
Dit incident, dat door de burgerlijke en niet door de kerkelijke autoriteiten werd veroorzaakt, was duidelijk een zaak van bestuurlijk toezicht. We weten niet of Bach uit kwaadheid de uitvoering van zijn eigen muziek annuleerde, en of hij op het laatste moment een ander werk uitvoerde, zoals Telemannns Brockes-Passion die hij omstreeks deze tijd moet hebben gedirigeerd. ...

De laatste versie werd uitgevoerd in 1749, de een na laatste Goede Vrijdag die Bach zou meemaken. Deze versie lag dicht bij de 1724 versie, maar hij gebruikte meer musici voor deze uitvoering.
C.O.V. Soli Deo Gloria zingt deze laatste versie.
Na de restauratie van de Oosterkerk te Hoorn is onder de bezielende leiding van Hans van Steenbergen en Aukje Broers in 1982 een begin gemaakt met de inmiddels niet meer weg te denken traditie van de jaarlijkse uitvoering van de Johannes Passion van Bach. Talloze solisten en instrumentalisten hebben hier in de loop der jaren medewerking aan verleend.

Meer informatie
Algemene informatie over Johann Sebastian Bach is te vinden op Bach.pagina.nl


Wilt u weten wanneer de volgende Johannes Passion uitgevoerd wordt?
Klik dan op de onderstaande link.

Concertagenda


©SDG, 2010
laatste update: 02-04-2010 14:44